निवृत्तीसाठी नेमके किती पैसे हवेत?

उद्याच काय? – भाग २ मध्ये मी माझ्या त्या मित्राबद्दल लिहिलं होतं. चांगली नोकरी, चांगला पगार, घराचा EMI, मुलांचं शिक्षण, EPF आणि Mutual Funds… आयुष्य अगदी व्यवस्थित सुरू होतं. पण एका दिवसात कंपनीने Restructuring जाहीर केली आणि त्याची नोकरी गेली. गंमत म्हणजे नोकरी गेल्याची बातमी ऐकून मला जितका धक्का बसला, तितका त्याला बसला नव्हता. कारण त्याने अनेक वर्षांपूर्वीच एक प्रश्न स्वतःला विचारला होता—“उद्या माझा पगार बंद झाला तर माझं आयुष्य किती दिवस व्यवस्थित चालू शकतं?”

हा प्रश्न खरं तर प्रत्येकाने स्वतःला विचारायला हवा. आपण retirement planning म्हटलं की डोळ्यासमोर लगेच वयाची साठी येते. पण retirementचा खरा अर्थ साठाव्या वर्षी officeला जाणं बंद करणं एवढाच नाही. पगाराची गरज संपवणं म्हणजे retirement planning. तुम्ही साठीनंतरही consulting करू शकता, business करू शकता, आठवड्यात दोन दिवस काम करू शकता किंवा अजिबात काम करू नका. महत्त्वाचं हे नाही की तुम्ही काम करता की नाही. महत्त्वाचं हे आहे की काम केल्याशिवाय तुमचं आयुष्य चालू शकतं का.

मग प्रश्न येतो—त्यासाठी किती पैसे हवेत?

हा प्रश्न जितका साधा वाटतो तितकं त्याचं उत्तर साधं नाही. आजकाल “retirementसाठी किमान ₹५ कोटी हवेत” किंवा “₹३ कोटी पुरेसे आहेत” अशा घोषणा सहज ऐकायला मिळतात. पण दोन्ही आकडे चुकीचे असू शकतात. एखाद्या व्यक्तीचा आजचा खर्च ₹५०,००० असेल, स्वतःचं घर असेल, मुलांची जबाबदारी संपलेली असेल आणि retirementनंतर ₹५०,००० pension किंवा rental income येणार असेल, तर तिची गरज वेगळी. दुसऱ्या व्यक्तीचा आजचा खर्च ₹१.५ लाख असेल, घराचा खर्च बाकी असेल आणि retirementनंतर कोणतंही नियमित उत्पन्न नसेल, तर तिचं गणित पूर्णपणे वेगळं.

म्हणून retirement corpus ठरवण्याची पहिली पायरी म्हणजे आजचा खर्च समजून घेणं. तुमचा पगार किती आहे हा retirement planningचा सर्वात महत्त्वाचा आकडा नाही. तुमचं आयुष्य चालवण्यासाठी किती खर्च होतो हा आकडा महत्त्वाचा आहे. कारण retirementनंतर तुमचा पगार बंद होणार आहे; पण खर्च बंद होणार नाही.

समजा आज तुमचा मासिक घरखर्च ₹५०,००० आहे. वर्षाचा खर्च ₹६ लाख झाला. आता तुम्ही आजपासून १५ वर्षांनी retirement घेणार असाल आणि सरासरी महागाई ६% धरली, तर ₹५०,०००चा आजचा खर्च १५ वर्षांनी साधारण ₹१.२० लाखांच्या आसपास पोहोचू शकतो. म्हणजे retirementच्या पहिल्या वर्षात आजच्या ₹६ लाखांऐवजी साधारण ₹१४.४ लाखांचा वार्षिक खर्च लागू शकतो. हा फक्त उदाहरणाचा हिशोब आहे; प्रत्यक्ष महागाई प्रत्येक कुटुंबाच्या खर्चाच्या स्वरूपानुसार वेगळी असू शकते.

आता दुसरा प्रश्न—retirement किती वर्षांसाठी plan करायची?

समजा एखादी व्यक्ती वयाच्या ६०व्या वर्षी retirement घेते. आज भारतात अनेक लोक ८०, ८५ किंवा त्यापुढे जगतात. त्यामुळे २० वर्षांचा retirement horizon गृहीत धरणं काही वेळा अपुरं ठरू शकतं. विशेषतः एखाद्या व्यक्तीला वयाच्या ६०व्या वर्षी अजून २५ ते ३० वर्षांचं आयुष्य असण्याची शक्यता लक्षात घेऊन planning करणं अधिक सुरक्षित ठरतं.

इथे माझ्या मित्राने एक महत्त्वाची गोष्ट केली होती. त्याने “मला retirementच्या वेळी ₹४ कोटी हवेत” असं आधी ठरवलं नाही. त्याने आधी स्वतःचा खर्च समजून घेतला. मग त्यातून retirementनंतर येणारा EPF, pension, rental income किंवा इतर नियमित cash flow किती असू शकतो ते वेगळं केलं. त्यानंतर उरलेली रक्कम corpusमधून किती वर्षे काढावी लागेल याचा विचार केला.

समजा retirementच्या वेळी एखाद्या कुटुंबाला inflation-adjusted ₹१.२० लाख मासिक खर्च अपेक्षित आहे. म्हणजे वर्षाला ₹१४.४ लाख. पण त्याच वेळी pension आणि rental income मिळून ₹५०,००० महिन्याला, म्हणजे ₹६ लाख वर्षाला मिळणार आहेत. अशा वेळी corpusवर सुरुवातीचा पूर्ण ₹१४.४ लाखांचा भार नसतो. सुरुवातीला साधारण ₹८.४ लाखांची annual gap भरावी लागते. अर्थात ही gap पुढे महागाईमुळे वाढू शकते आणि pension किंवा rent किती वाढेल यावरही गणित बदलू शकतं.

इथे EPFचा मुद्दा विशेष महत्त्वाचा आहे. अनेक salaried लोक retirement planning करताना EPFकडे दुर्लक्ष करतात. समजा retirementच्या वेळी EPFमधून ₹१ कोटी मिळाले आणि तुमचं एकूण retirement target ₹४ कोटी आहे. तर तुम्हाला उरलेले ₹३ कोटी इतर investmentsमधून तयार करायचे आहेत. म्हणजे EPF हा retirement planningचा वेगळा भाग नसून तुमच्या एकूण retirement resourcesचा एक महत्त्वाचा भाग आहे.

पण retirement corpus ठरवताना फक्त “आजचा खर्च × वर्षांची संख्या” एवढं गणित करणं चुकीचं आहे. कारण तुमचा corpus गुंतवलेला असणार आहे आणि त्यावर return मिळण्याची शक्यता आहे. त्याच वेळी तुमच्या खर्चावर inflationचा परिणाम होणार आहे. म्हणून retirement corpusचं अचूक गणित हे inflation-adjusted withdrawals आणि investment returns यांच्यातील संबंधावर अवलंबून असतं.

उदाहरणार्थ, retirementच्या वेळी तुमचा खर्च ₹१५ लाख वर्षाला आहे असं समजा. जर तुमच्या investmentsमधून दीर्घकाळात सरासरी ८% nominal return मिळाला आणि inflation ६% राहिली, तर वास्तविक म्हणजे inflation-adjusted return साधारण २%च्या आसपास राहतो. पण हा २% दर प्रत्येक वर्षी हमखास मिळेल असं अजिबात नाही. काही वर्षे market चांगला असेल, काही वर्षे वाईट. म्हणून retirement planningमध्ये फक्त “माझ्या investmentला १०% return मिळेल” असं गृहीत धरून corpus कमी ठेवणं धोकादायक ठरू शकतं.

आणखी एक महत्त्वाचा खर्च म्हणजे medical expenses. Retirementनंतर उत्पन्न कमी झालेलं असताना मोठा medical खर्च आला तर corpusवर अचानक ताण येऊ शकतो. Health Insurance हा मोठ्या hospitalisationचा धोका कमी करण्यासाठी महत्त्वाचा आहे; पण insurance असूनही सर्व खर्च शंभर टक्के भरला जाईलच असं नाही. त्यामुळे retirement planningमध्ये health insuranceसोबत emergency आणि medical contingencyसाठी स्वतंत्र liquidity ठेवण्याचा विचार करावा.

माझ्या मित्राने मला सांगितलं होतं, “माझं retirement corpus म्हणजे माझ्या पुढच्या आयुष्याचा पगार आहे.” मला त्याचं हे वाक्य खूप आवडलं. कारण आपण पगार आला की घरखर्च करतो, काही गुंतवतो, काही वाचवतो. Retirementनंतर पगार येणार नसतो. तेव्हा corpusमधून आपल्याला स्वतःला “पगार” द्यायचा असतो. त्यामुळे corpusचा आकार ठरवताना तो किती मोठा दिसतो यापेक्षा तो किती काळ तुमचा खर्च पेलू शकतो हे महत्त्वाचं आहे.

म्हणूनच retirement corpusसाठी सगळ्यांना लागू होईल असा ₹३ कोटी, ₹४ कोटी किंवा ₹५ कोटीचा एकच आकडा सांगणं योग्य नाही. तुमचा आजचा खर्च, retirementच्या वेळी अपेक्षित खर्च, retirementचं वय, किती वर्षांसाठी पैसा हवा, EPF किंवा pensionमधून येणारं उत्पन्न, rental income, investment return, inflation आणि medical contingency या सगळ्यांचा विचार करून तुमचा स्वतःचा आकडा काढावा लागतो.

आणि अजून एक गोष्ट. Retirement corpus तयार करणं म्हणजे सगळे पैसे retirementच्या दिवशी एका खात्यात जमा करून ठेवणं नाही. त्या पैशाची योग्य रचना करणंही तितकंच महत्त्वाचं आहे. काही पैसा जवळच्या खर्चासाठी सुरक्षित हवा, काही पैसा महागाईशी लढण्यासाठी वाढत राहायला हवा आणि काही पैसा भविष्यातील मोठ्या खर्चासाठी राखून ठेवावा लागतो.

माझ्या मित्राने त्याचं हे गणितही केलं होतं.

त्याने मला म्हटलं, “Corpus किती हवा हे ठरवलं. पण आता त्याला कामही द्यायचं आहे. कारण retirementनंतर माझ्याकडे पगार नसणार आहे. माझ्या पैशांनीच माझ्यासाठी काम करायचं आहे.”

आणि तिथून retirement planningचा पुढचा आणि कदाचित सर्वात महत्त्वाचा प्रश्न सुरू होतो.

Corpus तयार झाल्यावर तो पैसा नेमका कुठे ठेवायचा?

कारण retirementच्या वेळी चुकीची investment strategy निवडली, तर आयुष्यभर जमा केलेला पैसा असूनही चिंता संपणार नाही.

त्याबद्दल पुढच्या भागात.

क्रमश:

पुढील भागाची लिंक- उद्याच काय? — भाग ३